Deyimler nedir?

Dil biliminde en az iki kelimenin kalıplaşarak  yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan, bir kavramı karşılamak amacıyla kullanılan, kelimelerden biri veya her ikisinin anlam kaybına uğradığı mecaz anlamlı kalıplaşmış söz ebeklerine "DEYİM" denirdeyimler

Deyim türleri

1. Anlamlarına göre deyimler

2. Biçimlerine (kuruluşlarına) göre deyimler

deyimlerAnlamlarına göre deyimler

1. Gerçek anlamlı deyimler

2. Mecaz anlamlı deyimler

Gerçek anlamlı deyimler

Gerçek anlamlı deyimler anlatıma güzellik katmak amacıyla kurulmuştur. Deyimi oluşturan sözcüklerin anlamı benzerlik (mecaz) anlamını düşündürmeden, kavramları olduğu gibi karşılayan kalıplaşmış söz öbekleridir.

Mecaz anlamlı deyimler

Mecaz anlamlı deyimlerde, kullanılan deyimin okuyucuya verdiği anlamın, gerçek anlamından farklı bir anlama büründüğünü görmekteyiz.

Biçimlerine (kuruluşlarına) göre deyimler

1. Tam yargı anlamı vermeyen deyimler

2. Tam yargı anlamı veren deyimler

Tam yargı anlamı vermeyen deyimler

Tam yargı anlamı vermeyen deyimlerin bazılarında sonunda eylem veya ekeylem yoktur. Bu tür deyimler tam yargı anlamı vermezler. Örneğin; Göz ağrısı, cebi delik, yarım ağız, sofrası açık, gözü açık...

Tam yargı anlamı veren deyimler

Tam yargı anlamı veren deyimlere anlam yükleyebilmek için çekime girmeli veya cümle biçimindeki deyimler olmalıdır. Çekime girecek biçimdeki deyimler "-mak/-mek" mastar ekiyle adlandırılan "anlamca bileşik eylem" özelliğindeki deyimlerdir. Bu tür deyimler değişik ad çekim ekleri kip ve kişi ekleri ile çekime girerler.

Örneğin; Babası bağırınca dut yemiş bülbüle dönmüştü.

Deyimlerin gramer yapısı

1. Deyimler tek bir kelimeden ibaret olup, semantik manasına göre dikkate alınarak.

2. Bileşil fiillerin kendisinden önce gelen kelimeye karşı elde ettiği hakimiyetle.

3. İsmin fiile hakim oluşuyla.

4. Her iki öğenin eşit oranda kalıplaşmasıyla meydana gelir.

Deyimlerin özellikleri

1. Birden fazla sözcükten oluşmuşlardır.

2. Çoğunlukla bir anlam kayması (mecaz) söz konusudur.

3. Cümle içinde anlatıma çekicilik kazandırır.

4. Deyim kalıbı aynen kullanılmalıdır.

5. Deyimlerde sözcüklerin yerini değiştiremeyiz.

6. Deyimi oluşturan sözcüklerin eşanlamlısını kullanamayız.

7. Deyimlerin arasına başka sözcükler girebilir.

8. Cümle şeklinde olan deyimlerde vardır.

Deyimlerin atasözlerinden farkı nedir?

1. Deyim, bir kavramı belirtmek için üretilmiş özel bir anlatım kalıbıdır; atasözleri ise genel kural belirtme niteliğine sahip sözlerdir.

2. Atasözünün amacı yol göstermek, ders ve öğüt vermek, ibret alınması için gerçekleri bildirmek iken, deyim herhangi bir kavramı çekici bir biçimde belirtmeyi, kolay anlaşılmayı sağlamayı amaçlar. Atasözleri gibi deyimlerin de dilin ortak kullanımına girme vasfı son derece yüksektir.

3. Adından da anlaşılacağı üzere; atasözleri deyimlere göre genellikle, ilk kullanımından çok daha uzun süre sonra dile yerleşmiş söz öbekleri / söz kalıplarıdır.

4. Her iki kavramın da tanımına giren bazı söz öbekleri bulunmaktadır.

Sık kullanılan deyimlere örnekler

1. Pabucu dama atılmak

2. Baltayı taşa vurmak

3. Can atmak

4. Açık kapı bırakmak

5. Ateş püskürmek

6. Efkar dağıtmak

7. Bağrına basmak

8. Çam devirmek

9. Büyümüş de küçülmüş

10. Ağzından bal akmak

11. Burun kıvırmak

12. Ağır başlı

13. Başına çorap örmek

14. Avucunu yalamak

15. Bindiği dalı kesmek

16. Ağzı kulaklarına varmak

17. Acı söz

18. Benzi atmak

19. Burnu büyümek

20. Bağrına taş basmak

21. Ayıkla pirincin taşını

22. Armut piş, ağzıma düş

23. İçi cız etmek

24. Başını alıp gitmek

25. Baklayı ağzından çıkarmak

26. Uçan kuştan medet ummak

27. Başını derde sokmak

28. Kabak tadı vermek

29. Ayak diremek

30. Ağzını aramak

31. Alnını karışlamak

32. Başına kakmak

33. Burnundan solumak

34. Cana yakın

35. Aba altından değnek göstermek

36. Bıçak kemiğe dayanmak

37. Burnunu sokmak

38. Dağdan gelip bağdakini kovmak

39. Nabza göre şerbet vermek

40. Laf ebesi

41. Burnunun dikine gitmek

42. Ekmeğine yağ sürmek

43. Aklına esmek

44. Burnu Kaf dağında olmak

45. Gafil avlanmak

46. Yabana atmak

47. Ödü patlamak

48. Anasının gözü

49. Akla karayı seçmek

50. Bal dök yala

 

 

--Reklam--